Koktel da se ošamutiš

Inicijativa za podizanje obeležja (spomen krsta) nevinim žrtvama u Vršcu, pokrenuta od potomaka podunavskih Nemaca, nekadašnjih meštana tog grada i žitelja Banata, bila je tema okruglog stola, održanog 8. aprila 2010. u organizaciji Saveza jevrejskih opština Srbije. “Mi Podunavske Švabe i Srbi-želimo da spokojno jedni drugima pružimo ruke i da se u zajedničkoj molitvi prisetimo svih ovdašnjih žrtava“ stajalo je u pozivnicama za otkrivanje i osveštenje nemačko-srpskog spomen-krsta nevinim žrtvama u Vršcu. Načelno, tom civilizacijskom činu, niko se od učesnika, predstavnika Saveza jevrejskih opština Srbije, Saveza antifašista Srbije, Saveza boraca, Društva za srpsko – nemačku saradnju i istoričara nije usprotivio, ali kamen spoticanja u realizaciji tog poduhvata jeste to što inicijatori ne žele da se na spomeniku navedu imena onih kojima se on podiže. Zbog čega je tu zapelo i zašto protivnici podizanja spomenika “neznanim” žrtvama ne odstupaju od svog stava?

• Ovde se pod žrtvama očigledno smatraju svi koji su izgubili život. Moram odmah da naglasim da se u viktimologiji pravi jasna razlika između kategorije žrtve i stradalih. U kategoriji stradalih su svi koji su izgubili život, pa i oni koji su počinili zločine, dok su terminom žrtve obuhvaćeni civili, odnosno oni koji su igubili život bez bilo kakve krivice – podsetio je učesnike istoričar Milan Koljanin.
Podizanje spomen obeležja na lokalitetu Šinteraj, stočnom groblju u Vršcu, vezuje se za događaj (nije definitivno utvrđeno ko je sve bio među stradalima) koji se zbio u tom gradu, vrlo brzo po ulasku sovjetskih trupa, kada je, u znak odmazde za ubijenog majora Crvene armije, streljano oko 100 podunavskih Nemaca.
• Iz navedenog se vidi da je to što se desilo prilikom ulaska Crvene armije u Vršac dobilo snagu simbola stradanja „svih ovdašnjih žrtava“ – upozorio je Koljanin.
  Iz latiničnog teksta na srpskom jeziku, predviđenog za tablu na spomeniku, vidi se da osim pomenutih 100 podunavskih Nemaca, u nevine žrtve, po mišljenju zagovornika podizanja obeležja, spadaju i mnogi drugi:

„Pod ovim Stočnim grobljem (šinterskom poljanom) i na drugim mestima pokopani su naši pretežno streljani zemljaci-Nemci, Srbi i druge nacionalnosti, žrtve ideološkog nasilja. Podizanjem ovog Spomen-krsta sećamo ih se sa dostojanstvom i poštovanjem“. Pa zatim na drugoj tabli: „U logoru Stojković i na drugim područjima grada od 1941. do 1947. ubijeni su mnogi, mahom muški, nedužni stanovnici iz Vršca...“. Sledi navođenje niza drugih mesta južnog Banata u kojima su u većem broju živeli etnički Nemci (Folksdojčeri).

Iz svega toga se, smatraju protivnici podizanja spomenika bezimenim nevinim ljudima, može zaključiti da se on pre svega podiže Folksdojčerima, uglavnom muškarcima, za koje je navedeno da su kao nevini ubijeni u logoru Stojković i na drugim područjima u Vršcu u periodu 1941-1947.

Ovakva formulacija navodi na zaključak da se spomenik podiže svim „ubijenim“, od 1941. do 1947. godine. Kako se logor „Stojković“ vezuje samo za Folksdojčere, proizlazi da se spomenik podiže svim Folksdojčerima „ubijenim“ u periodu od 1941. do 1947., odnosno pripadnicima svih vojnih i policijskih formacija u čijem sastavu su bili banatski Nemci od početka nemačke okupacije 1941. godine. A to da su Folksdojčeri „žrtve ideološkog nasilja“ može se prihvatiti, smatraju protivnici ovog koktel-spomenika, samo ako se pod tim podrazumeva ideologija nacional-socijalizma koju su mnogi od podunavskih Švaba, ne, naravno, svi, prigrlili. Pominjanje Srba i drugih nacionalnosti kao žrtava izgleda kao formalno pokriće za glavnu namenu spomenika. Sa Srbima i ostalima, piše u pozivnici na otkrivanje spomenika, podunavski Nemci su, radeći kao vinogradari i ratari, živeli u miru sve do 1944. godine. Da li? Možda ako se izuzme „sitnica“ da su njihove komšije, verovatno remetilački faktor, banatski Jevreji pokupljeni 14. avgusta 1941. i preko Pančeva deportovani u Beograd. Kako su završili – zna se.

Na stranu to što krst, hrišćanski simbol, nikako ne može da bude na spomen obeležju nevinim žrtvama ako među njima nisu samo hrišćani, podizanje ovakvog spomenika, bez navođenja njihovih imena uvredljiv je, pre svega, za žrtve jer bi na taj način mogle biti stavljene u isti koš sa dželatima. Takođe, građani Vršca i žitelji Banata morali bi u tom slučaju da progutaju grubu manipulaciju jednim događajem u svrhu revizije istorije, a to sigurno izlazi iz okvira negovanja kulture sećanja.

I, na kraju, i to se moglo čuti za okruglim stolom, mirenje žrtava i njihovih ubica nije stvar nas živih. Niko nam to pravo ne može dati osim njih.

Kao rezime ovog skupa, predsednik SJOS Aleksandar Nećak ponudio je zaključke sa sastanka koji je istim povodom imao sredinom marta sa predsednikom Skupštine Opštine Vršac Stevicom Nazarčićem.

U njima je rečeno da su se „obe strane saglasile da je razumljiva potreba da se obeleži mesto na kojem su stradali nevini ljudi, ali da to treba uraditi na način i uz formulaciju koja nikog ne vređa. Jevrejska zajednica Srbije će se pokloniti svakoj nevinoj žrtvi koja nosi ime i prezime, ali je izrazito protiv toga da se istorija revidira i iskrivljuju utvrđene istorijske činjenice, kao i da se Zajednici podunavskih Nemaca omogući da se pod floskulom „nevine žrtve“ amnestiraju i oni koji su u periodu Drugog svetskog rata sarađivali sa okupatorom i učestvovali u progonu i deportaciji Jevreja, Roma, Srba i ostalih nacionalnosti”. Da se to ne bi dogodilo, dvojica sagovornika složili su se sa tim da se Zajednici podunavskih Nemaca iznese predlog da se nevine žrtve individualizuju imenom i prezimenom, kao i da se dostavljena imena provere u konsultaciji sa istorijskim izvorima i istoričarima koji dobro poznaju taj period. U tome je Savez jevrejskih opština Srbije ponudio svu moguću pomoć Skupštini Opštine Vršac. Ukoliko ova opcija ne bude prihvaćena Opština Vršac neće izaći u susret Zajednici podunavskih Nemaca i dati dozvolu za podizanje spomenika. Učesnici sastanka složili su se sa istorijskom činjenicom da je na lokalitetu Šinteraj sahranjeno oko 100 vršačkih Nemaca, odraslih muškaraca, streljanih u znak sovjetske odmazde zbog ubijenog majora Crvene armije. S obzirom na to da se radi o određenom lokalitetu o kojem postoje tačni istorijski podaci, potrebno je i da eventualni Spomenik navede tačne odrednice, datuma, broja i imena stradalih, kao i da bude ograničen na taj lokalitet.

Učesnici okruglog stola bili su: Živica Tucić, izvršni direktor Srpsko – nemačkog društva, prof. dr Paja Ciner, Aleksandar Lebl, predsednik Komisije za praćenje antisemitizma SJO Srbije, dr Branka Prpa, istoričarka iz Instituta za noviju istoriju Srbije, Vitomir Sudarski i Ranko Bugarčić iz Saveza antifašista Srbije, Aleksandar Mrđa iz Saveza boraca 1941-1945, dr Milan Koljanin, istoričar Instituta za noviju istoriju Srbije, Nadežda Radović, novinarka lista “Danas”, Zoran Žiletić iz Društva srpsko – nemačke saradnje, dr Eta Najfeld, počasna članica Izvršnog odbora SJOS i Aleksandar Nećak, predsednik SJOS. Iako pozvani, predstavnici lokalne samouprave nisu učestvovali na skupu.